X
تبلیغات
گروه آموزشی ادبیّات فارسی استان کرمانشاه
تاريخ : جمعه بیست و نهم فروردین 1393 | 13:36 | نویسنده : سرگروه آموزشی شهرستان اسلام آباد( همت خواه)

مدارا و تساهل در ديوان حافظ شيرازي

رضاهمت خواه،سرگروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی اسلام آبادغرب

چکيده

در ادبيات و آثار ادبي جهان ، آموزه ها و نکات حکمي و اخلاقي فراواني وجود دارد که ريشه در نفس و ذات انسان دارد يکي از اين صفات ، نرم خويي و مدارا است که به توصيه ي قرآن کريم در کنار شدت و حدّت امري لازم شمرده شده است. آنچه که در اين مقاله مختصر بررسي مي شود، مؤلفه هاي «مدارا و تساهل» از ديدگاه حافظ شيرازي در ديوان اشعار با ذکر شواهد و ابيات متعدد در معني مورد نظر است تساهل و عوامل آن در نگاه حافظ ريشه در اجتماع دارد و مظاهر خود را در چهار مقوله ي ديني ، اخلاقي ،عرفاني و سياسي آشکار         مي سازد. حافظ انديشه اي بشري ، جهاني و اخلاقي دارد که توصيه در دين ، صفات اخلاقي نيکويي چون تساهل و مدارا ، بلند نظري ، آزاد انديشي ، خدمت به خلق ، کم آزاري ، حلم و بردباري در اشعار او جايگاهي خاص دارد. به طور کلي شيوه ي حافظ در حوزه ي دين و عرفان و اخلاق ، عابدانه ، عارفانه و اخلاق گرایانه مبتني بر اصلاح و خيرخواهي به دور از هر گونه تعصب و قشري نگري است . در زمينه سياست و انديشه ي سياسي روش اين     شاعر بزرگ، مبارزه عليه بحران هاي سياسي و اجتماعي به شکل غير مستقيم با چاشني طنز است. در اين سبک مبارزه حافظ از بيرون جامعه ي دين مدار به اميد تأثير گذاري بيشتر و تنبه و آگاهي حريف انتقاد مي کند که اين خود نوعي مساهله و مصالحه است. حافظ اميدوار است که جهاني بسازد که انسان در آن اصلاح بپذيرد و به سعادت برسد.

واژگان کليدي : حافظ ، مدارا ، دين ، اخلاق ، سياست ، طنز

 

 

 

مقدمه

يکي از صفات پسنديده که ناشي از خوش خلقي و سلامت نفس انسان است، نرم خويي و رفق و مدارا است.

مدارا اسم مصدر،مدارات، رعایت کردن و صلح و آشتی نمودن و در لغت به معنای«ملاطفت، نرمی و ملایمت، احتیاط کردن و با حسن خلق رفتار کردن است، آهستگي ، نرمي ، رفق ، مماشات ، راه رفتن  ،تسامح ، بردباري ، تحمل ناملايمات ( دهخدا ذيل واژه ي «مدارا » )

اين ويژگي بارز اخلاقي در بهبود و رشد روابط انساني با ديگران ، تأثير بسزايي دارد. براي فراهم شدن    زمينه ي مناسب فراخور کرامت و ارزش انسان بايد مدارا، رحمت  و مهرورزي ، گذشت و بردباري داشت و براي دستيابي به اين مهم ، بايد از خود آغاز کرد  ،افکار و انديشه ها و برداشت هاي خود را تعديل و اصلاح کرد تا بتوان آرامش و آسايش دو گيتي را بدست آورد.

از نگاه حافظ آنکه به دنبال آسايش و آرامش است، گريزي جز با دوستان مروت با دشمنان مدارا  را ندارد:

آسايش دو گيتي تفسير اين دو حرف است     با دوستان مروت با دشمنان مدارا

                                                                  ( حافظ /غزل 5/ بيت 6)

مدارا غالباً از انساني سر مي زند که به طور طبيعي و متعادل قدرت ترک خشم و اعمال زور و عدم سازگاري را دارد و به واسطه ي رحمت ، بردباري ، اخلاق و عقل ، مهر و محبت، قانون و عوامل ديگر رفتار خود را براي الگوي مسامحه و تساهل استوار مي کند و خويشتن داري را سرلوحه ي وجود خويش مي سازد و بدين وسيله هم مصالح فردي و اجتماعي را در نظر مي گيرد و هم به التزام اخلاقي توجه دارد، بنابراين، مدارا يعني نرمش رفتار و گفتار در معامله با ديگران و تحمل بعضي ناملايمات.

آنچه از ديدگاه حافظ مدارا جلوه مي کند ، نوعي واقع بيني است که ريشه در اجتماع دارد او به درستي     مي داند که انسان موجودي فناپذير و ناپايدار است ، بنابراين بايد فرصت چند روزه ي اين دنياي خاکي را براي ايجاد فضاي دوستي و مهرورزي غنيمت شمرد:

ده روز مهر گردون افسانه است و افسون   نيکی به جاي ياران فرصت شمار يارا

                                                         ( حافظ/ غزل 5/ بيت 3)

در شعر حافظ انسان در مصائب و نائبات روزگار گرفتار است، پس بايد راه آسان گيري و تساهل و تحمل در مقابل سختي ها را در پيش بگيرد ؛ او از سختي و گرفتاري ها و دام هايي که دنيا يا دنيا پرستان و ظاهر بينان در برابرش ايجاد مي کنند، به راحتي عبور مي کند، آنچه که حافظ را از همه ي اين دام ها نجات مي دهد و باعث همدلي انسان ها با او مي شود، شيوه ي مداراي اوست، که رويکردي جدي در زندگي و شعرش و به طبع آن در زندگي ساير انسان ها در هر دوره اي دارد.

گفت آسان گير برخود کارها کز روي طبع       سخت مي گردد جهان بر مردمان سخت کوش

                                                                                     ( حافظ/ غزل 286/ بيت 3)

مدارا: سلوک ، مماشات و ملايمت در برابر و در برخورد با تعارض ها و نقيض هايي  که در جامعه حافظ است و عمده ي شعر حافظ حول آن مي گردد. (حسيني دشتي ، 1369: 2034) به نظر مي رسد مدارا و تساهل در اشعار حافظ که نماينده ي عشق و عرفان و جلوه گاه انديشه هاي انسان مدارانه و سازش کارانه ي بشري است،برگرفته از حکمت هاي قرآن است. سخنان او الهامي و به توصيه ي توأمان قرآن کريم، به شدت و صلابت در کنار مدارا و مهرباني و ملايمت ، بيشتر جنبه اخلاقي و ديني دارد.

حافظ انديشه اي بشري و جهاني و به دور از تعصب و قشري نگري دارد؛ آموزه هاي او فراخور زندگي و کرامت انسان است. « ديوان حافظ آيين نامه ي فساد ستيزي و جهل ستيزي نستوهانه و خوشباشانه و توأم با مهر و شفقت و مداراي انساني است». ( خرمشاهي ، 1379: 343)

اعتقاد به بخشايندگي خداوند ، توصيه ي انسان به عيب پوشي و خطا پوشي ، نيکي کردن ، بلند نظري و آزاد انديشي و توصيه به دين داري از جمله شاخص ترين مظاهر تسامح و تساهل از ديدگاه حافظ است که به طور کلي در چهار زمينه ي دين ، اخلاق ، عرفان و سياست  نمود پیدا می کند که در اين نوشته به طور جداگانه و اجمالي بررسي و تحليل مي شود.

دين

در همه ي متون مقدس ديني ، حکمي و اخلاقي و آيين هاي  آسماني و انديشه هاي عرفاني، مدارا و نرم خويي ممدوح و پسنديده شمرده شده است. توصيه به مدارا در قرآن کريم به کرات آمده است، يکي از درخشان ترين آيات قرآن در توجه به ملايمات و مدارا آن است که می فرمايد: « فَبِما رَحمهٍ مِنَ اللهِ لنتَ لهُم و لو کنتَ فظاً غليظَ القلبِ لَانفضوا مِن حولکَ فاعفُ عنهُم و استغفِر لهُم و شَاوِرهُم فِي الامرِ...» اي رسول رحمت، خدا تو را با خلق مهربان و خوش خوي گردانيد، و اگر تند خو و سخت دل بودي مردم از گرد تو متفرق می شدند، پس چون امت به ناداني درباره ي تو بد کنند از آنان درگذر و از خدا بر آنها طلب آمرزش کن و براي دلجويي آنها، در کار جنگ مشورت نما.( سوره آل عمران/ آيه ي 158)

در رفتار و گفتار بسياري از شخصيت هاي قصه قرآني مدارا  وتساهل و تحمل به صورت بارزي براي رسيدن به هدف و رسالت جلوه گر است.

يکي از بارز ترين جلوه هاي تساهل و تسامح در اشعار حافظ در حوزه ي دين عيب پوشي و خطا پوشي و بخشايندگي خدا و انعکاس و تجلي صفات خدا ( بخشايندگي و بخشندگي ) در انسان و توصيه ي انسان به دينداري و گذشت است، که شاعران ديگر نيز در اشعارشان به اين مهم اشاراتي داشته اند از جمله سعدي در دیباچه ی گلستان مي فرمايد:«کرم بین و لطف پروردگار   گنه بنده کرد و او شد شرمسار».

ديده ي بدبين بپوشان اي کريم عيب پوش     زين دليري ها که من در کنج خلوت مي کنم

                                                                                                ( حافظ / غزل 352/ بيت 7)

لطف خدا بيشتر از جرم ماست           نکته ی سر بسته چه داني خموش

                                                        ( حافظ/ غزل 286/بيت 5)

دوشم نويد داد عنايت که حافظا         بازا که من به عفو گناهت ضمان شدم  

                                                           ( حافظ /غزل 321/ بيت 10)

خطا پوشي و ناديده گرفتن عيب ديگران در نگاه حافظ پيوندهاي اجتماعي را استوار مي کند و شيرازه ي اجتماع را استحکام مي بخشد:

به پير ميکده گفتم که چيست راه نجات         بخواست جام مي و گفت عيب پوشيدن

                                                                    (حافظ / غزل 393/ بيت 3)

عيب درويش و توانگر به کم و بيش بد است   کار بد مصلحت آن است که مطلق نکني

                                                                   ( حافظ/ غزل 378/بيت 2)

عيب رندان مکن اي زاهد پاکيزه سرشت        که گناه ديگران بر تو نخواهند نوشت

                                                                     ( حافظ /غزل80 / بيت 1)

آشنايي حافظ با قرآن و دين اسلام ، باعث شده که سراسر زندگي او متأثر از احکام الهي شود. به طوري که هيچ گاه به دين ديگري تمايل نشان نداده، هرچند آيين هاي ديگر را محترم دانسته است ، اما هرگز پا از حدود احکام و دستورات الهي بيرون نگذاشته است.

روحيه ي تسامح و تساهل در ديوان او، برگرفته از مقام و روحيه ي مدارا در قرآن کريم است.حافظ با توجه به اينکه قرآن را نيکو دانسته ، پس سخنان او هم رنگ و بوي آسماني و الهي دارد و سراپا حکمت و عشق و عرفان است و به قول خودش قرآن را با چهارده روايت مي خواند و به آن سوگند مي خورد و براي اثبات شعر و انديشه ي خود گويد:

عشقت رسد به فرياد ار خود بسان حافظ      قرآن زبر بخواني با چهارده روايت

                                                                         ( حافظ/ غزل 94/ بيت 11)

نديدم خوش تر از شعر تو حافظ               به قرآني که اندر سينه داري

                                                                         ( حافظ /غزل 447/ بيت7)

ایمان حافظ از نوع ایمان معتقدان عالی مشرب و وسیع المشرب است که سخت کیشی و سخت کوشی ندارد و خوشباش و خندان و آسان گیر و حقیقت بین است و در عین حال توأم با طنز و ظرافت است.(خرمشاهی،154:1373).اینک شواهدی از مدارای دینی در دیوان حافظ شیرازی:

تو با خدای خود انداز کار و دل قوی دار          که رحم اگر نکند مدعی، خدا بکند

                                                                          (حافظ/غزل187/بیت5)

ساقی به بی نیازی رندان که می بده               تا بشنوی ز صوت مغنی هو الغنی

                                                                             (حافظ/غزل479/بیت16)

 

مي خور به بانگ چنگ و مخور غصه ور کسي          گويدکه تو را باده مخور گو :هو الغفور

                                                                            ( حافظ/ غزل 254/ بيت 6)

دردم نهفته به زطبيبان مدعي                             باشد که از خزانه ي غيبم دوا کنند

                                                                           ( حافظ / غزل 196/ بيت 2)

« يک جنبه ي نمايان از مداراي حافظ سر به سر گذاشتن طنز آميز او با مقدسات است. به قصد آنکه اولاً با جزم انديشي مبارزه کرده باشد ، ثانياً به مدد طنز ، رفع اضطراب و تنش کرده باشد و در مجموع مرادش اين است که روح گريخته ي عبادت را که در غبار عادت پوشيده است، به آن بازگرداند».( خرمشاهي ، 1379: 329)

اگر امام جماعت طلب کند امروز          خبر دهيد که حافظ به مي طهارت کرد

                                                                 ( حافظ/ غزل 132/ بيت 6)

زاهد شراب کوثر حافظ پياله خواست     تا در ميانه ي خواسته ي کردگار چيست

                                                                 ( حافظ / غزل 65/ بيت 8)

اخلاق

انسان به طور کلي گرايش به اخلاق و مستحسنات اخلاقي دارد . در قرآن کريم آيات فراواني درباره ي نفس و گرايشات نفساني ( لوامه ، اماره و مطمئنه ) وجود دارد که بيانگر اخلاق و ذات اخلاقي انسان است . انسان دين دار و مؤمن در فرهنگ اسلامي هم ذاتاً و هم بر اساس احکام شريعت اخلاقي و اخلاق گرا است . بزرگترين مشکل اخلاقي جامعه ي روزگار حافظ «ريا » و« ريا کاري» و سالوس است و بزرگترين فضيلت اخلاقي اخلاص و بي ريايي.«فلسفه اخلاق حافظ قابل اعتنا و جدی است او اخلاق نیرومندی دارد نه اخلاق زهد و ترس و تعصب؛ بلکه اخلاق عارفانه، آزاد منشانه و رندانه. اخلاق او اخلاق آزادگی، وارستگی از ریا و حرص و دروغ و دغل است».(خرمشاهی،29:1368) در سراسر ديوان حافظ نيکي کردن و نيکو بودن و حکمت و پند و اندرز و مبارزه با تظاهر به دينداري و دين فروشي و دنيا گريزي موج مي زند که اين بيانگر اخلاق گرايي اوست. حافظ از مردم آزاري بيزار است و بي آزاري را راهي به سوي صلح و دوستي و مهرورزي و آزار و اذيت را عاملي براي جنگ و ستيز و مجادله مي داند.«حافظ با همه ی تربیت و تذهیب دینی که می تواند برایش تصور کرد بیشتر از گناه اخلاق-عرفانی پروا داشته است تا گناه عرفی یا دینی».(خرمشاهی،33:1362)

دلش به ناله ميازار و ختم کن حافظ     که رستگاري جاويد در کم آزاري است

                                                                         ( حافظ/ غزل 66 / بيت 10)

مباش در پي آزار و هر چه خواهي کن     که در شريعت ما غير اين گناهي نيست

                                                                      ( حافظ/ غزل 76/ بيت 6)

نقد بازار جهان بنگر و آزار جهان              گر شما را نه بس اين سود و زيان ما را

                                                                       ( حافظ / غزل 268/ بيت 8)

غیرتم کشت که محبوب جهانی لیکن       روز و شب عربده با خلق خدا نتوان کرد

                                                                     (حافظ/غزل136/بیت8)

به اصطلاح قدما حافظ بیشتر در غم حق الناس است تا حق الله.(همان)

غم ديگران داشتن و گره از کار فرو بسته ي خلق باز کردن از توصيه ي مؤکد شعر حافظ است:

چو غنچه گر چه فرو بستگي ست کار جهان       تو همچو باد بهاري گره گشا مي باش

                                                                                        (حافظ/ غزل274/ بيت6)

بر اين رواق زبر جد نوشته اند به زر                 که جز نکويي اهل کرم نخواهد ماند

                                                                                      ( حافظ /غزل179/بيت 3)

به خواری منگر ای منعم ضعیفان و نحیفان را      که صدر مجلس عشرت گدای ره نشین دارد

                                                                                    (حافظ/غزل121/بیت/5)

صبرتحمل ، بارزترين مصداق تساهل و تسامح است که محور و پيام اصلي آن صبر و حلم است. صبر و شکيبايي در برخورد با ناملايمات و خشم و خشونت در همه ي ابعاد حياتي انساني چه در زمينه ي ديني و اخلاقي و چه در بعد اجتماعي مي تواند انسان را در برابر مشکلات ياري داده و به سر منزل مقصود برساند. در پيام و انديشه ي حافظ صبر و بردباري در برابر رفتارهاي ناملايم و ناشايست ديگران جايگاه ويژه اي دارد . او انسان را از خشم و خشونت و بي قراري در برابر ناملايمات باز مي دارد و در اين زمينه مي فرمايد:

 

وفا کنيم و ملامت کشيم و خوش باشيم          در طريقت ما کافريست رنجيدن

                                                                  (حافظ/غزل393/ بيت2)

نه هر درخت تحمل کند جفای خزان              غلام همت سروم که این قدم دارد

                                                                 (حافظ/غزل119/بیت3)

حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج               فکر معقول بفرما گل بي خار کجاست؟

                                                                    ( حافظ / غزل 19/ بيت 9)

اگر دشنام فرمايي اگر نفرين دعا گويم              جواب تلخ مي زيبد لب لعل شکر خار را

                                                               ( حافظ / غزل 3/ بيت 6)

بدون شک لازمه و شرايط اوليه ي هر گونه مدارا و تساهل برخورداري از روحيه ي تواضع و فروتني است. تواضع و فروتني يکي از ويژگي هاي لازم براي ايجاد تساهل و مدارا است . دوري از تکبر و هواخواهي و عاري بودن از هر نوع خود بزرگ بيني و تحمل انديشه ها و باورهاي ديگران مخصوصاً در حوزه ي اعتقادات ديني در ديوان حافظ به گونه ي مثبت و بارزي وجود دارد.

حافظ اعتقاد دارد که انسان بايد بتواند با خاکساري و تواضع انتقادات ديگران را در مورد خود بپذيرد و بر عيوب و نواقص خود وقوف پيدا کند. آمادگي انسان براي پذيرش بدي ها و عيوب خود و حتي «ديده فرو بردن به گريبان خويش » مي تواند زمينه اي مناسب براي ايجاد آسان گيري انسان باشد که نمونه هاي متعددي در اين زمينه قابل ذکر است:

زاهد ظاهر پرست از حال ما آگاه نیست      در حق ما هرچه گوید جای هیچ اکراه نیست

                                                                                  (حافظ /غزل71/بیت1)

شرمم از خرقه آلوده خود می آید                     که بر او پاره به صد شعبده پیراسته ام

                                                                                         (حافظ/غزل311/بیت3)

چون حس عاقبت نه به رندی و زاهدی است         که کار خود به عنایت رها کنند

                                                                                         (حافظ/غزل196/بیت4)

روزگار و جامعه ای که حافظ  در آن به سر می برد مجال زهد فروشی و ریاکاری بسیار گسترده است و حافظ سخت و بی باک به مبارزه با آن می پردازد.زیرا آرزو داردکه با مبارزه علیه این مشکل اجتماعی بتواند جهانی بسازد که در آن، انسان به سوی کامل شدن و سعادت گام بردارد.

شاعر از سلاح طنز برای پیشبرد اهداف خود استفاده کرده، هم مبارزه می کند و هم مدارا. زیرا او می خواهد میزان تنبه و آگاهی را در وجود فرد مورد نظر افزایش دهد نه این که او را به کلی نابود و تخریب کند. حافظ به توصیه شریعت و قرآن راه نصیحت و خیرخواهی را در پیش می گیرد. شعر او به دور از هرگونه تعصب و قشرنگری از بیرون جامعه ی دین مدار حریف را مورد خطاب خود قرار می دهد و به جای مبارزه ی مستقیم، از طریق طنز و غیرمستقیم به واسطه ی نصیحت انتقاد می کند و این خود نشان دهنده نوعی مدارا و تساهل است.«روحیه ی تساهل و تسامح و رایحه ی مرّت در شعر حافظ آشکار است.»(خرمشاهی،3:1368) او           می فرماید:

زاهد ظاهر پرست از حال ما آگاه نیست        حق ما هرچه گوید جای هیچ اکراه نیست

                                                                                 (حافظ /غزل71/بیت1)

عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت        گناه دیگران بر تو نخواهند نوشت

                                                                                (حافظ/غزل80/بیت1)

مشکلی دارم ز دانشمند مجلس باز پرس         توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر کنند

                                                                                  (حافظ/غزل199/بیت2)

 

بنده ی پیرخراباتم که لطفش دائمست            ور نه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست

                                                                                   (حافظ/غزل71/بیت10)

اگر زاهد قهرمان منفی در حوزه شریعت است، صوفی قهرمان منفی در حوزه طریقت است و حافظ از آن به بدی یاد می کند زیرا به اعتقاد وی آنها غالباً صادق و راست کردار نبوده و تظاهر به صوفی مسلکی می کنند.

حافظ می فرماید:

صوفی بیا که خرقه سالوس برکشیم           وین نقش زرق را خط بطلان بسرکشیم

نذر و فتوح صومعه در وجه می نهیم          دلق ریا به آب خرابات برکشیم

                                                                        (حافظ/غزل375/ابیات1و2)

خیز تا خرقه ی صوفی به خرابات بریم        شطح و طامات به بازار خرافات بریم

                                                                      (حافظ/غزل373/بیت1)

صوفیان جمله حریفند و نظرباز                 ولی زین میان حافظ دلسوخته بدنام افتاد

                                                                     (حافظ/غزل111/بیت11)

حافظ در مقام انتقاد از خود گاه طریق افراط را پیش می گیرد و به شیوه ملامتیه تجاهر به فسق می کند و تظاهر به گناه و گاهی تفاخر می کند.بی گمان، نفرت عمیق او از زهد و زاهدان ریایی در این تجاهرها و اعتراف های نامتعارف نقش و تاثیر اساسی داشته است و در واقع حافظ برای آن که با ریا، از ریشه مبارزه کند خود را هم مصلحتاً، اهل ریا می خواند تا به این وسیله بهتر بتواند به نقد آن بپردازد.

این خرقه که من دارم در رهن شراب اولی        وین دفتر بی معنی غرق می ناب اولی

                                                                         (حافظ/غزل466/بیت1)

گر مسلمانی از این است که حافظ دارد            آه اگر از پی امروز بود فردایی

                                                                          (حافظ/غزل490/بیت10)

زان می عشق کز و پخته شود هر خامی          گرچه ماه رمضان است بیا در جامی

                                                                        (حافظ/غزل467/بیت1)

با توجه به نظام سیاسی اجتماعی حاکم بر جامعه شیراز در قرن هشتم و مسائل و مفاهیم و اندیشه هایی چون شاه،محتسب،شحنه،عوام فریبی،قشرگرایی و زهد فروشی، حافظ خط مشی سیاسی ویژه ای دارد؛همان طوری که در بحث مدارا در عرفان حافظ گفته شد، وی برای تاثیرگذاری بیشتر از طنز و انتقاد به شیوه نصیحت و خیرخواهی استفاده می کند.شیوه و روش عمده او در برخورد با مسائل و اندیشه های سیاسی سنجیده و محافظه کارانه است . او طرفدار صلح و آرامش است و با کسانی که بر مسند قدرت تکیه دارند از جمله شاه شیخ ابواسحاق و شاه شجاع و وزیران آنها نشست و برخاست دارد و با رفق و مدارابرخورد می کند و گاهی آنها را مدح و گاهی هم نکوهش می کند«نه مثل یک زاهد دایم از صحبت حکام می گریخت و نه مثل یک ستایشگر پیوسته در دامن ممدوحان می آویخت»(زرین کوب،279:1373)

اما از میان این افراد حافظ، با امیر مبارزالدین محمد و تیمور لنگ سازگاری و مدارا ندارد؛به عقیده ی حافظ،امیر مبارزالدین شخصی عوام فریب و قشری گراست. او که خود را مجری حدود و احکام شرع می داند، مورد پسند حافظ نیست و شاعر در اشعار خود وی را محتسب نیز می خواند.

اگرچه باده فرح بخش و باد گلبیزست               به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است

                                                                                                  (حافظ/غزل41/بیت1)

بنابراین حافظ با امیر مبارزالدین که روشی منافقانه را برای حاکمیت به اوضاع جامعه در پیش گرفته و سایر دین فروشان ریاکار که تحت لوای دین و شریعت به حاکمیت خود ادامه می دهند،مبارزه می کند. در اندیشه ی حافظ«محتسب» همانند صوفی و زاهد از شخصیت های منفی شعر اوست که او را اهل ریا و نفاق می داند و فسق و فجور می کند و وظایف خود را به درستی انجام نمی دهد در حالی که این محتسب خود را مامور دولت و حافظ و نگهبان حدود شرع می داند.

من نه آن رندم که ترک شاهد و ساغر کنم          محتسب داند که من این کار کمتر کنم

                                                                                           (حافظ/غزل364/بیت1)

 

می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب        چون نیک بنگری همه تزویر می کنند

                                                                                             (حافظ/غزل200/بیت10)

ای دل طریق رندی از محتسب بیاموز                 مستست و در حق او کس این گمان ندارد

                                                                                             (حافظ/غزل126/بیت6)

با محتسبم عیب مگوئید که او نیز                      پیوسته چو ما در طلب عیش مدامست

                                                                                          (حافظ/غزل46/بیت10)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه گیری

مدارا و تساهل و رفق و نرم خویی، یکی از صفات نیک و پسندیده و از فضیلت اخلاقی محسوب می شود.

تساهل و عوامل آن در شعر حافظ ریشه در اجتماع دارد و مظاهر خود را در چهار زمینه ی دینی،اخلاقی،عرفانی و سیاسی نمایان می سازد.توصیه به دین داری و صفات اخلاقی مستحسنی چون تساهل و مدارا، بلند نظری، آزاد اندیشی، خدمت به خلق، کم آزاری، فروتنی و خاکساری، حلم و بردباری در اندیشه ی شاعر جایگاه خاصی دارد.شیوه ی حافظ در حوزه ی دین و عرفان و اخلاق، عابدانه، عارفانه و اخلاق گرایانه، مبتنی و متکی بر تساهل تسامح است.

بزرگترین بحران سیاسی و اجتماعی اش، ریا و سالوس است که او به مبارزه علیه آن و اصلاح گری           می پردازد، آن هم شیوه غیر مستقیم و با چاشنی طنز. حافظ به امید تأثیرگذاری بیشتر و تنبه و آگاهی حریف دست به انتقاد می زند که این خود نوعی تساهل و مدارا است که شاعر انتقادهای خود را با نصیحت و خیرخواهی همراه سازد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

1.          قرآن کریم،مهدی الهی قمشه ای ،انتشارات اسوه،1365.

2.          ابوترابی،حسین،گلستان سعدی،از روی نسخه تصحیح شده محمد علی فروغی،تهران:الهام:کتاب تلال،1381.

3.          حسینی دشتی،سید مصطفی،معارف و معاریف،انتشارات:اسماعیلیان،قم،1369.

4.          خرمشاهی،بهاءالدین،فرصت سبز حیات،تهران،انتشارات:قطره،1379.

5.          ..............،...................،حافظ نامه،جلد اول،تهران،انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش،1368.

6.           .............،....................،ذهن و زبان حافظ،تهران:نشرنو،چاپ دوم،1362.

7.          ............،.....................، حافظ،تهران:طرح نو،1373

8.          خطیب رهبر،خلیل،دیوان غزلیات حافظ،انتشارات صفی علیشاه،1362.

9.          دهخدا،علی اکبر،لغت نامه،تهران،انتشارات دانشگاه تهران،1380.

10.      زرین کوب،عبدالحسین،از کوچه رندان،تهران،انتشارات:سخن،1373.

 

 

 


 



تاريخ : دوشنبه بیست و پنجم فروردین 1393 | 12:14 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

به نام خدا

با عرض سلام و ادب خدمت سرگروهای محترم آموزشی

 لطفاَ برای دبیران برتر شرکت کننده در آزمون برخط (online) درس زبان و ادبیّات فارسی

متوسطه ی اوّل جهت ایجاد انگیزه برای همکاران از طریق ادارات محلّ خدمت خود درخواست

تشویقی بنمایید. در ضمن بخش نامه مربوط به این موضوع به ادارات ارسال شده است.

برای دریافت فایل اسامی دبیران برتر شرکت کننده در آزمون برخط اینجا کلیک کنید.



تاريخ : شنبه بیست و سوم فروردین 1393 | 12:46 | نویسنده : سرگروه آموزشی شهرستان اسلام آباد( همت خواه)

بررسی آرایه های ادبی (بدیع)در شعر کردی کلهری

رضا همت خواه

 چکيده

    اين مقاله با عنوان «آرايه هاي ادبي (بديع) در شعر کردي کلهري» در اشعار چهار شاعر بليغ و بديع سراي کلهر که آثارشان به کتابت رسيده و يا به صورت کتاب چاپ شده و در گويش محلّي از مفاخر ادبي ديار غرب ايران هستند ، نگاشته شده است و هدف شناساندن زيبايي هاي شعري و آرايه هاي ادبي موجود در اشعار شاعراني چون سيد يعقوب ماهيدشتي، شاکه و خان منصور، الماس خان کندوله اي و شامي کرمانشاهي است و بايد بدانيم که زبان کردي و گويش هاي آن ، يکي از اندک زبان هاي بومي ايران است که سامانه اي ادبي در آن پديد آمده است و کمابيش هر کدام از آثار شيرين زبان فارسي ، همتايي با زبان کردي يافته است؛ ليکن اين آثار بايد کاويده و شناخته شوند. اين پژوهش از انواع تحقيق کاربردي و به روش فیش برداری برداري و کتابخانه اي است.


واژگان کليدي: بديع، آرايه هاي لفظي، آرايه هاي معنوي، شعر کردي کلهري.


 

    



ادامه مطلب
تاريخ : پنجشنبه بیست و یکم فروردین 1393 | 12:0 | نویسنده : سرگروه آموزشی شهرستان اسلام آباد( همت خواه)

بررسی محتوایی و زیباشناسی تعدادی لاوه لاوه­ی کردی

نویسنده: رضا همت­خواه،اسلام آبادغرب

چکیده

    این مقاله با عنوان «بررسی محتوایی و زیباشناسی تعدادی لاوه لاوه­ی کردی» نگاشته شده است و هدف آشنایی خوانندگان با لاوه لاوه­های، ثبت و ضبط و تجزیه و تحلیل این گونه­ی منظوم ادبیات فولکلور کودکانه         می­ باشد.این سروده­های فولکلوریک، آیینه­ی باورها و سبک زندگی مردمان زمان خود و فریاد خاموش و درگلو مانده­ی زن ستم دیده از مناسبات  نابرابر اجتماعی و دارای ویژگی­های بارز دوران فئودالیسم هستند.

پژوهش حاضر از نوع کیفی و به روش مطالعات میدانی،کتابخانه­ای و فیش­برداری  فراهم شده است.


واژگان کلیدی: لاوه لاوه، ادبیات فولکلور، مضمون و زیباشناسی

 



ادامه مطلب
تاريخ : چهارشنبه بیستم فروردین 1393 | 9:5 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
به نام خدا

با عرض سلام و احترام خدمت سرگروه های محترم آموزشی

   لطفاً گزارش عملکرد سالیانه ی گروه درسی ناحیه / شهرستان / منطقه ی خود را در سال تحصیلی  93-92  بر اساس فرم ارزشیابی موجود در وبلاگ گروه استان به صورت مستند و در قالب لوح فشرده تا تاریخ 1393/2/10 به گروه آموزشی دوره ی متوسطه ی اوّل  اداره کل ارسال نمایید. لازم به ذکر است  هرگونه تأخیر در ارسال گزارش عملکرد سالیانه موجب اعمال نگردیدن امتیازات سرگروه های محترم می گردد.

( ارسال گزارش فقط در قالب لوح فشرده )

با تشکر



تاريخ : سه شنبه نوزدهم فروردین 1393 | 12:1 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

برای دریافت فرم ارزشیابی عملکرد سالیانه  ی گروه آموزشی درس زبان و ادبيّات فارسي دوره ی متوسطه اوّل

نواحی و مناطق استان کرمانشاه اینجا کلیک کنید.



تاريخ : یکشنبه هفدهم فروردین 1393 | 12:20 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

 به نام خدا

   با  عرض سلام و احترام خدمت همکاران محترم

   اسامی نفرات برتر شرکت کننده در آزمون برخط (online)درس زبان و ادبیّات

فارسی جهت اطلاع همکاران به شرح ذیل اعلام می گردد :

نام و نام خانوادگی

ناحیه / منطقه

رتبه

کیمیا   شامحمدی زعفران

اسلام آباد غرب

اوّل

اکرم   الماس پور

ماهیدشت

دوم

فرزانه   جعفری

اسلام آباد غرب

 

 سوم

سیّده ثریّا   قادری

حمیل

رؤیا   چمچمالی چشمه کبودی

سنقر

فرانک   دائی

سنقر

منوچهر   نوری هویدا

سنقر

نسرین   شفیعی

کنگاور



تاريخ : شنبه نهم فروردین 1393 | 2:29 | نویسنده : سرگروه ادبیات شهرستان حمیل(امیری)
براي دانلود اينجا كليك كنيد



تاريخ : شنبه نهم فروردین 1393 | 2:23 | نویسنده : سرگروه ادبیات شهرستان حمیل(امیری)
تاريخ : چهارشنبه بیست و یکم اسفند 1392 | 11:59 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

کارت پستال تبریک نوروز 93

ساقیا آمدن عید مبارک بادت / وان مواعید که کردی مرواد از یادت

شادی مجلسیان در قدم و مقدم تست / جای غم باد مر آن دل که نخواهد شادت

« همکاران ارجمند عیدتان مبارک! »




تاريخ : دوشنبه نوزدهم اسفند 1392 | 11:24 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

به نام خدا

با عرض سلام و احترام خدمت همکاران محترم

نتایج فراخوان طرّاحی سؤالات استاندارد درس املای فارسی پایه ی هفتم دوره ی متوسطه اوّل به شرح ذیل اعلام می گردد :

نام و نام خانوادگی

ناحیه/منطقه

رتبه

آزاده   بیدار

ناحیه دو

اوّل

فرامرز   امیری

حمیل

دوم

سارا   حسینی

گهواره

دوم

زینب   ویسی

ناحیه دو

سوم

ارسلان   نظریانی

گیلانغرب

سوم











تاريخ : یکشنبه هجدهم اسفند 1392 | 8:54 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
برای دریافت فایل الگوهای فعّال تدریس اینجا کلیک کنید.



تاريخ : پنجشنبه هشتم اسفند 1392 | 9:50 | نویسنده : سرگروه شهرستان روانسر ( ایزدی)

ابوالنجم احمد بن قوص بن احمد منوچهري معروف بشصت كله از شعراي طراز اول و متقدم ايرانست كه بصفاي ذهن و جودت طبع امتياز و اشتهار دارد.مولد ويرا برخي تذكره نويسان اشتباها بلخ نوشته اند



ادامه مطلب
تاريخ : دوشنبه پنجم اسفند 1392 | 10:0 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

به نام خدا

اطلاعیه مهم در خصوص آزمون آنلاین

با سلام خدمت شما

   همکاران محترمی که قصد شرکت در آزمون آنلاین سال 92 را دارند می بایست جهت ثبت نام

مجدد در آزمون در روز پنج شنبه هشتم اسفند ماه 92 از ساعت 8 تا 16 به سایت زیر مراجعه

نموده و مشخصات خود را ثبت نمایند:

www.iteacher.ir

 مهلت اعلام شده جهت ثبت نام محدود بوده و تمدید نخواهد شد.

 آزمون در روز پنج شنبه 15اسفندماه 92 از ساعت 8 تا 13 از طریق سایت مذکور

برگزار خواهد شد.

بدیهی است که فقط همکارانی می توانند در آزمون شرکت نمایند که در مهلت مقرر در سایت

ثبت نام نمایند و مشخصات آن ها مورد تأیید قرار گیرد.


موفق باشید.



تاريخ : یکشنبه چهارم اسفند 1392 | 12:56 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

 به نام خدا

با عرض سلام و احترام خدمت همکاران محترم

اسامی نفرات برتر شرکت کننده در فراخوان جشنواره ی روش های نوین      

تدریس فعّال درس ادبیّات فارسی مبتنی بر ICT (متوسطه ی اوّل) در مرحله            

استانی جهت اطّلاع همکاران به شرح ذیل اعلام می گردد :

نام و نام خانوادگی

ناحیه / منطقه

رتبه

فریده دوستی

اسلام آباد غرب

اوّل

فاتح ایزدی

روانسر

دوم

محمّد   شکوهی

جوانرود

سوم

 



تاريخ : یکشنبه چهارم اسفند 1392 | 9:2 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
به نام خدا

    با عرض سلام و احترام خدمت همکاران محترم، منابع آزمون آنلاین(برخط) ویژه ی دبیران

ادبیّات فارسی به شرح ذیل اعلام می گردد:

منابع آزمون :

1- مبانی خواندن در زبان فارسی (آموزش مهارت های خوانداری)

مؤلّفان: دکتر فریدون اکبری شلدره ای، حجت کجانی حصاری، رضا خاتمی

ناشر: لوح زرّین ، چاپ : دوم ، سال1391 ، تعداد فصول : 4 ، تعداد صفحه :  88

2- فارسی جدید التألیف پایه  ی هفتم.

3- راهنمای تدریس پایه ی هفتم.(ضمناً فایل PDF راهنمای تدریس پایه ی هفتم در سایت

دفتر تألیف کتاب های درسی گروه زبان و ادبیّات فارسی، قابل دسترسی است.)




تاريخ : شنبه سوم اسفند 1392 | 16:26 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

برای دریافت نمونه سؤالات برگزیده ی نگارش سال سوم متوسطه ی اوّل اینجا کلیک کنید.



تاريخ : شنبه سوم اسفند 1392 | 16:16 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

برای دریافت دفترک نوشتن و املا اینجا کلیک کنید.



تاريخ : شنبه سوم اسفند 1392 | 16:8 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

برای دریافت فایل های نمونه سؤالات برگزیده املای فارسی کلاس هفتم اینجا کلیک کنید.



تاريخ : چهارشنبه سی ام بهمن 1392 | 15:49 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

برای دریافت مقاله ی انشا آمیزه ای از حواس برون و درون از دکتر فریدون اکبری شلدره ای اینجا کلیک کنید.



تاريخ : چهارشنبه سی ام بهمن 1392 | 15:38 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

برای دریافت فایل های کتاب معلّم(راهنمای تدریس) اینجا کلیک کنید.



تاريخ : چهارشنبه سی ام بهمن 1392 | 15:23 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
برای دریافت فایل ساعتی برای نوشتن اینجا کلیک کنید.



تاريخ : چهارشنبه سی ام بهمن 1392 | 10:17 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

   با عرض سلام و احترام خدمت همکاران محترم، نفرات برتر فراخوان نقد و بررسی محتوایی کتاب تازه تألیف فارسی پایه ی هفتم به شرح ذیل اعلام می گردد:

نفرات برتر فراخوان نقد و بررسی محتوایی کتاب جدید التألیف فارسی پایه ی هفتم

رتبه

فرامرز   امیری

حمیل

اوّل

رضا   همّت خواه

اسلام آباد غرب

دوم

مریم   احمدپناه

کنگاور

دوم

پریسا   گلیاری

ناحیه سه

سوم

راضیه   حیدری نژاد

ناحیه دو

سوم

 

 
 


تاريخ : چهارشنبه بیست و سوم بهمن 1392 | 12:50 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
 

با تقدیم سلام و احترام خدمت همکاران ارجمند سرگروه   

 لطفاً در تمامی مسابقات و فراخوان ها برای دبیران حائز رتبه های اوّل تا   

سوم منطقه یا ناحیه خود  از طریق ادارات محل خدمت درخواست تشویقی

نمایید در ضمن برای رتبه های برتر استانی نیز از طریق اداره کل

آموزش و پرورش استان تشویقی صادر خواهد شد

                                                                                      

                                                                       با تشکر

 



تاريخ : چهارشنبه بیست و سوم بهمن 1392 | 12:37 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
 

برای دریافت نمونه درس آزاد برتر آقای مسعود الماسی اینجا کلیک کنید.



تاريخ : چهارشنبه بیست و سوم بهمن 1392 | 12:17 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
تاريخ : چهارشنبه بیست و سوم بهمن 1392 | 11:6 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
 

برای دریافت فایل نکات زبانی فارسی کلاس هفتم اینجا کلیک کنید.



تاريخ : یکشنبه سیزدهم بهمن 1392 | 9:46 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)

قابل توجه دبیران محترم

منابع تکمیلی وزمان برگزاری آزمون آنلاین (برخط)ادبیات

زمان: پنج شنبه 8اسفندماه1392 ساعت 8صبح الی 13 همان روز

منابع تکمیلی: کتاب فارسی وراهنمای تدریس پایه هفتم           



تاريخ : شنبه دوازدهم بهمن 1392 | 12:47 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
برای دریافت فایل مطالبی پیرامون مقاله اینجا کلیک کنید.



تاريخ : شنبه دوازدهم بهمن 1392 | 12:38 | نویسنده : اعضای گروه(عموشاهی-کیانی پور)
برای دریافت فایل قوانین تدریس خوب اینجا کلیک کنید.



  • عکس بازیگران
  • استخدام بانک
  • قالب وبلاگ